Adamovići: Vizionari koji su oblikovali vinsku istoriju Novog Sada

Prema porodičnom predanju, rodonačelnik porodice, Jovan, mladić grčko-cincarskog porekla, doselio se krajem 18. veka u Sremsku Mitrovicu, bežeći u Ugarsku od Turaka. Porodica u kojoj je bio usvojen, dala mu je prezime Adamović po njegovom ocu Adamu. Nov život sa novim prezimenom započeo je baveći se trgovinom i ugostiteljstvom.

Nakon njegove smrti, poslovanje je preuzeo sin Stevan Adamović (1809-1874), koji se sa suprugom i tri sina: Aleksandrom, Jovanom i Đorđem, seli u Novi Sad gde je, polovinom 19. veka, već postojala jaka grčka kolonija trgovaca i zanatlija. Ovo preseljenje označiće početak stvaranja jedne od najuticajnijih preduzetničkih loza na ovim prostorima.

Zlatno doba trgovine i razvoj vinske imperije na Fruškoj gori

Iako se porodica oduvek bavila trgovinom stokom i drvetom, Stevanov sin Aleksandar Šandor Adamović (1839-1906), sa izuzetnim preduzetničkim duhom, započinje značajniju trgovinu vinom, ali i njegovu proizvodnju. Potrebna teoretska znanja stekao je u Pešti završivši Rozerovu trgovačku školu, a praktično iskustvo boraveći u Gracu i Trstu. Za sopstveno trgovačko preduzeće od ugarskih vlasti dobija koncesije da zastupa velike firme na prostoru cele Austrougarske.

Kao vešt trgovac uvideo je mogućnost dobre zarade u proizvodnji i trgovini vinom kojoj se u potpunosti posvećuje. Zasađuje 100 jutara vinograda na zemlji u Sremskoj Kamenici i Rakovcu nasleđenoj od oca, gde proizvodi svoja vina, među kojima se posebno isticao čuveni „Karlovački bermet“. Jedna od velikih inovacija na tadašnjem tržištu bila je i prodaja flaširanih vina, koja je donosila znatno veću zaradu i prepoznatljivost brenda.

Međunarodna priznanja i inovativna borba sa filokserom

Kvalitet ovih fruškogorskih vina ubrzo je potvrđen na prestižnim izložbama u inostranstvu. Medalje i diplome, od kojih je najstarija ona iz 1878. godine dobijena u Parizu, ali i priznanja iz Trsta, Beča, Bordoa i Pešte, jasna su potvrda vrhunskog kvaliteta. Takođe, velika tražnja je vladala i za „Adamovićevim elitnim konjakom“ koga je sa ponosom proizvodio u sopstvenoj fabrici.

Zvuči apsurdno, ali lozna bolest zvana filoksera, koja je mnoge vinogradare zavila u crno, za Adamovića je bila blagodet. Naime, u vreme kada je štetočina uništila najveći broj zapadnoevropskih vinograda, vina sa Fruške gore i naših prostora bila su izuzetno tražena, što je Adamović vešto iskoristio. Kao trgovac, putujući Evropom, imao je priliku da vidi na koji način se obnavljaju filokserom uništeni vinogradi. Zbog toga uvozi američke loze i osniva 1893. godine veliki lozni rasadnik „Aleksandrovac“, ili kako su ga Mađari od milja zvali „Šandortelep“, na ukupno 52 lanca od grada zakupljene zemlje. Ovaj rasadnik se nalazio na delu Novog Sada koji je dvadesetih godina 20. veka po njemu i nazvan Adamovićevo naselje.

Od prvog srpskog šampanjca do svetskih dvorova

U tada najvećem rasadniku u srednjoj Evropi, godišnje se proizvodilo preko pola miliona sadnica isključivo plemenitih sorti vinove loze, upošljavajući oko 3.000 radnika. Tržište za lozne kaleme prostiralo se od celog Balkana pa sve do Kine. U ovom ogromnom poslu ubrzo mu se pridružio sin Aleksandar Saša Adamović. Od petnaestoro dece Aleksandra Šandora, samo je on nastavio očevu tradiciju kada je u pitanju vinogradarstvo i vinarstvo.

Stečena znanja sa školovanja u Debrecinu i Klosternojburgu kod Beča, a kasnije u Monpeljeu gde se usavršavao u francuskom načinu proizvodnje vina, primenio je u novosadskoj fabrici šampanjca „Fruškogorac“. Za razliku od bermeta po kome je bio poznat otac, favorizovano vino sina Saše bio je čuveni „Fruškogorski biser“, šampanjac koji se po prvi put proizvodio na prostoru Srbije i koji je bio izuzetno cenjeno piće ne samo kod nas, nego i u celom svetu. Ipak, postojali su i ekskluzivni proizvodi – jedinstveno vino „Madhentraube“ (mađ. „Leanka“, srpski „Devojčica“), proizvođeno je samo nekoliko godina, od rođenja Sašine kćeri Anastasije do njene udaje, kada je simbolično popijena poslednja flaša. Na desetine različitih vina iz vinarije porodice Adamović, koja je nosila titulu kraljevskog dvorskog dobavljača, služena su na dvoru Karađorđevića, ali i na prijemima u Bakingemskoj palati.

Drugi svetski rat i posleratni sunovrat porodice

Sunovrat porodice Adamović počinje smrću Aleksandra Saše 1938. godine, posle čega briga o ogromnom imanju, fabrici i palati pada isključivo na pleća supruge Hilde (rođ. Rajnic, 1898-1983) i mlađe kćeri Anastasije. Dela preteškog bremena rešile su se prodajom Fabrike konjaka. Prave nevolje nastupile su tokom ratnih godina, a nažalost, nastavile su se i nakon njih. Zahvaljujući Hildinom austrijskom poreklu, za vreme rata su nekako uspevale da obrađuju vinograde na sremskoj strani, što je fizički uglavnom činila mlada Anastasija.

Ona je odlazila u Rakovac i Kamenicu konjskom zapregom po grožđe, voće i vino, prolazeći kroz stroge carinske i vojne kontrole, često nailazeći na opasnosti i neprijatnosti. Na jednoj od tih tura, točkom zaprege nagazila je na minu i spletom neverovatnih srećnih okolnosti ostala živa, ali sa trajnim oštećenjem sluha. I pored svega, proizvodnja vina nije prestajala. Ipak, ono što različite vojske nisu tokom rata uništile, pošlo je za rukom novoj posleratnoj vlasti. Nije pomogla ni činjenica da su Adamovićke za vreme rata na razne načine, rizikujući živote, pomagale pobednicima. Pokušaj Anastasije da stečenom diplomom sa smera Vinogradarstva u Zagrebu sačuva makar deo porodične tradicije, bio je osuđen na propast.

Porodični vinogradi su nemilosrdno povađeni, stari čokoti popaljeni, a podrumi i vinarije porušeni do temelja. Šta je vino zaista predstavljalo za Adamoviće, najbolje oslikavaju reči Vesne Vider, kćerke Anastasije i unuke Saše Adamovića, koja ističe da su „proizvodnja hleba i vina najveće ljudsko dostignuće“. Članovi ove porodice ostali su višenitno utkani u istoriju Novog Sada, kao jedina porodica čije ime i danas sa ponosom nosi jedan deo grada.

Nasleđe Adamovića u modernom dobu (2026. godina)

Danas, u martu 2026. godine, svedočimo pravoj renesansi vinogradarstva na Fruškoj gori, pri čemu se mnogi moderni vinari u svojim podrumima oslanjaju upravo na temelje koje je pre više od jednog veka postavio Aleksandar Šandor Adamović. Dok se u modernim, tehnološki naprednim vinarijama ponovo eksperimentiše sa vrhunskim penušavim vinima direktno inspirisanim „Fruškogorskim biserom“, tradicionalni „Karlovački bermet“ je danas globalno prepoznatljiv brend sa visoko zaštićenim geografskim poreklom na evropskom tržištu.

Deo neprocenjivih predmeta koji su pripadali ovoj istorijskoj vinsko-trgovačkoj porodici pažljivo se čuva i dalje je izložen na popularnoj stalnoj postavci „Vinogradarstvo i vinarstvo Fruške gore“ u Zavičajnoj zbirci u Sremskim Karlovcima. Kroz ovu izložbu, koja beleži rekordne posete poslednjih godina, kao i kroz obnovljeno interesovanje za lokalnu istoriju, nove generacije Novosađana i inostranih turista imaju priliku da upoznaju vizionare koji su oblikovali vinski identitet celokupne regije. Adamovićevo naselje ostaje trajni, živi spomenik porodičnoj inovaciji, podsećajući nas na zlatno doba kada je Novi Sad suvereno diktirao vinske trendove u celoj Evropi.

Istorijski arhiv i porodične uspomene

Kroz sačuvane fotografije, dokumente i predmete, sećanje na preduzimljivost porodice Adamović nastavlja da živi. Među najvrednijim svedočanstvima tog vremena izdvajaju se:

• Porodični portret iz 1929. godine: Saša Adamović sa suprugom Hildom i kćerkama Aleksandrom i Anastasijom.
• Društveni život nekadašnjeg Novog Sada: Zabeleženi trenuci na izletu sa novosadskim krem društvom, nastali oko 1925. godine.
• Aleksandar Saša Adamović (1877-1938): Istaknuti građanin svog doba, cenzor Narodne i Ljubljanske kreditne banke, član uprave Produktne berze i potpredsednik Rotari kluba.
• Anastasija Adamović udata Vider (1924-2008): Fotografija sa peharom iz 1938. godine, kao jedina žena član jahačkog društva i prvakinja u streličarstvu, dokazujući emancipaciju žena u tadašnjem društvu.
• Marketinške inovacije: Originalni reklamni letak za „Karlovački bermet“ Aleksandra Šandora Adamovića sa kraja 19. veka, koji svedoči o naprednom shvatanju marketinga.
• Letnjikovac porodice Adamović: Fotografije impozantnog zdanja u rakovačkim vinogradima iz 1939. godine.