Novi Beograd: Od močvare i radnih akcija do centra metropole

Izgradnja novog dela grada počela je 1947. godine, a to područje pripadalo je Zemunu. Deo ovog prostora pripadao je obližnjem selu Bežanija. U sastav Uprave grada Beograda ova gradska područja ulaze 1934. godine. Inače, Bežanija i Zemun su administrativno pripadali Zemunskom srezu.

Današnji deo Novog Beograda koji je u blizini Zemuna bio je industrijska zona Zemuna, odnosno sama periferija Zemuna. Obližnjoj Bežaniji pripadao je prostor gde se danas nalaze veliki komercijalni objekti poput Delta City-ja, kao i novi Evroazijski tržni centar (koji je zamenio stari kineski tržni centar), obuhvatajući blokove 44, 45, 70 i blokove 61, 62, 63 i 64. U tadašnjoj industrijskoj zoni Zemuna nalazila se čuvena fabrika aviona Ikarbus, koja je kasnije proizvodila autobuse, svedočeći o bogatoj industrijskoj istoriji ovog kraja.

Izgradnjom aerodroma na pola puta između Bežanije i Zemuna počinje da se stvara naselje, jer su ovaj deo grada za svoj život birali ljudi koji su radili na aerodromu i zato se ovaj deo nazivao Novo naselje. U to vreme naseljen je bio i deo grada između Gazele i starog Savskog mosta. Davne 1932. godine započela je ova gradnja, a za nju se moglo reći da je bila divlja gradnja u ono vreme. Danas, gotovo vek kasnije, tržište nekretnina ovde doživljava svoju ekspanziju. Ukoliko vas zanima PRODAJA STANOVA NOVI BEOGRAD ili tražite idealan prostor za IZDAVANJE STANOVA NOVI BEOGRAD, jasno je da je ovaj deo grada postao najprestižnija lokacija u prestonici.

Istorija i prva faza: Izgradnja Novog Beograda

Za izgradnju Novog Beograda prvi planovi su nastali kada su Beograd i Zemun postali deo jedne države, a to se desilo 1919. godine stvaranjem nove države Kraljevine SHS.

Tokom međuratnog vremena nastajali su brojni planovi za izgradnju ovog dela grada, ali sve je tada ostalo na nivou zamisli, jer je trebalo isušiti močvarno zemljište. Pošto je to bila izuzetno zahtevna i skupa investicija, nije bilo mnogo zainteresovanih za sprovođenje planova u delo.

Tada je jedino nastao aerodrom na Bežaniji, koji je građen od 1924. do 1927. godine i beogradsko Sajmište koje je izgrađeno od 1937. do 1938. godine. Na mestu današnjeg Brankovog mosta 1934. godine napravljen je most koji je povezivao Beograd i Zemun.

Na prostoru današnjih gusto naseljenih naselja Ledine i Bežanijska kosa, nekada su se nalazile njive i vinogradi seljaka koji su živeli u selu Bežanija. A onda je krenula zvanična gradnja 1947. godine, kojom je započeto oblikovanje najveće moderne opštine.

Prvi urbanistički planovi i širenje prestonice

Otkako je država ujedinjena govorilo se o planovima za izgradnju novog dela grada. Prvi urbanistički plan Beograda napravljen je 1923. godine. Arhitekta Đorđe Kovaljevski svoj plan širenja Beograda na levu obalu Save i plan izgradnje ovog područja priprema 1924. godine, ali plan nažalost nije realizovan. Ipak, iste godine u selu Bežanija otvorena je prva kafana koja dobija naziv „Novi Beograd“ i tada se prvi put zvanično u istoriji pominje ovo ime.

Pod istim nazivom od 1930. godine počinju da izlaze nedeljne novine, a Udruženje za ulepšavanje leve obale Save 1930. godine dobija zvaničan naziv „Novi Beograd“.

I tako se prvi put pominje Novi Beograd. Prvo kao kafana, onda kao nedeljne novine, a zatim i kao udruženje građana.

U zvaničnim planovima za izgradnju ovog dela grada isprva nije bilo reči o imenu Novi Beograd, jer je planovima samo definisano širenje grada. Kada je došlo do masovne izgradnje, zvaničan naziv postaje Novi Beograd, a razlog je bio vrlo jednostavan i logičan.

Sve je bilo potpuno novo u odnosu na stari deo grada pa je tako, u snažnom urbanističkom kontrastu sa istorijskim jezgrom, nastao novi, moderni deo Beograda.

Demografska slika: Broj stanovnika na levoj obali Save

Pre izgradnje Novog Beograda na ovom širokom području živelo je oko 3000 ljudi. To su bili mahom stanovnici Zemuna i Bežanije. Oko Sajmišta se nalazilo naselje sa svega nekoliko stotina stanovnika stoga ukupan broj ljudi koji je živeo na području današnjeg Novog Beograda nije prelazio 3500 ljudi.

Danas, u martu 2026. godine, slika je drastično drugačija. Na ogromnom nekadašnjem močvarnom prostranstvu ne samo da je nastao moderan poslovni centar prestonice Srbije i opština koja broji najviše stanovnika, već je to danas epicentar najnaprednije infrastrukture, luksuznih kondominijuma i glavno čvorište koje prestonicu spaja sa predstojećim EXPO 2027 kompleksom u Surčinu.

Omladinska radna akcija i rađanje metropole

A priča o današnjem betonskom gigantu kreće te davne 1947. godine. Organizuje se velika omladinska radna akcija. Zadatak je bio da se teren fizički pripremi za početak gradnje, ali i da se pripreme objekti gde će brigadiri koji će graditi Novi Beograd biti smešteni.

Izgradnja je započela 11. aprila 1948. godine na nekoliko različitih lokacija. Prvo su se radovi izvodili na mestu današnje palate SIV-a (Palata Srbija), nekadašnjeg hotela Jugoslavija (čiji prostor danas prolazi kroz fazu kapitalne arhitektonske transformacije u luksuzni kompleks sa visokim kulama), Studentskog grada, KBC Bežanijska kosa, ali i na mestu današnjeg Tošinog bunara. Najpre je podignuta zgrada Radničkog univerziteta, a ona se nalazila na području današnje Politehničke akademije. Zgrada je svečano otvorena 1949. godine.

Nakon što je Jugoslavija došla u politički sukob sa SSSR-om nastupila je i ekonomska kriza, pa je 1950. godine obustavljena izgradnja Novog Beograda.

Stanovnici Paviljona bili su prvi Novobeograđani, jer su u to doba Paviljoni bili delimično izgrađeni. Nakon prekida gradnje, stanovnici su bili pretežno usmereni na Zemun koji je tada figurirao kao periferija Novog Beograda. Tokom naredne decenije gradnja je bila svedena na minimum.

Za tih 10 godina završeni su samo Palata federacije, Paviljoni, Studentski grad i KBC Bežanijska kosa. Važna prekretnica dešava se 1952. godine kada je zvanično osnovana Opština Novi Beograd.

Tih pedesetih godina prošlog veka aktivno se radilo na pokretanju dalje gradnje, pa 1956. godine nastaje Direkcija za izgradnju Novog Beograda. Kasnije počinje gradnja eksperimentalnog naselja, da bi šezdesetih godina otpočela masovna stambena gradnja.

Prvo se gradi područje oko Fontane i otuda niču blokovi 1, 2, 3 i 4, onda nastaju blokovi 21, 8 i 29, pa blokovi 45 i 70. U Surčinu se 1962. godine otvara novi aerodrom, a onda počinju i radovi na izmeštanju stare pruge. Ogroman doprinos razvoju novog dela grada imao je tadašnji gradonačelnik, popularni Branko Pešić.

Tada više gradnju nije pomagala isključivo omladina, već su to obavljala profesionalna građevinska preduzeća, a na izmeštanju stare pruge u pomoć pri izgradnji auto-puta pomogla je omladina kroz radne akcije od 1968, 1969. i 1970. godine. U tom periodu je započeta i izgradnja mosta Gazela koji je svečano otvoren 1970. godine. Od tada počinje nezaustavljiva masovna gradnja ovog dela grada i s pravom se može reći da ona i danas, u 2026. godini, nesmanjenim tempom traje, šireći se ka periferiji i obalama.

Arhitektonski rekordi: Blokovi sa najviše stanovnika

Najveći, a ujedno i najviše naseljeni jesu blokovi 45 i 70. Zgrada koja ima najviše stanara jeste čuvena lamela iz Bloka 21, jer je dugačka skoro kilometar i izgrađena je u obliku latiničnog slova S. U njoj, kao u pravom „malom gradu“, stanuje skoro 3500 stanara.

Novi Beograd nije građen po uzoru na neko drugo slično naselje u Evropi. Nije bilo konkretnog uzora tokom gradnje zbog čega je čak dva puta promenjen sam stil izgradnje. U početku je bio zamišljen po uzoru na sovjetske socrealističke gradove. Poznata je pesma omladinaca koji su u to vreme gradili novi deo Beograda, a ona je glasila: “Gradili smo pruge, ali to nije dosta, gradimo Beograd da bude kao Moskva.”

Izgradnja u tipičnom socrealističkom stilu samo je prisutna u prvom stambenom novobeogradskom naselju danas poznatom kao Paviljoni. Zbog sukoba sa SSSR-om gradnja je zaustavljena, jer država nije imala novca. Šezdesetih godina, kada je gradnja nastavljena, u modi je bio potpuno novi stil gradnje. Po ugledu na sistem koji je bio pristutan na Zapadu, gradnja je nastavljena po Korbizijevom metodu slobodne gradnje, sa puno zelenila i širokim bulevarima.

Otuda potiču i sličnosti sa drugim gradovima koji su građeni u isto vreme kada i Novi Beograd, poput urbanističkih rešenja u Zagrebu, jer je u to doba Novi Beograd bio apsolutni uzor po pitanju inovativne gradnje drugim gradovima u SFRJ.

Malo poznate činjenice o Novom Beogradu

Mnogo istorijskih činjenica o Novom Beogradu se vremenom zaboravilo. Na primer, stara trasa pruge presecala je čitavo područje Novog Beograda, jer se prostirala direktno od Zemuna do starog Beograda. Preko puta hotela Jugoslavija nalazila se železnička stanica Zemun. Podvožnjak ispod kojeg se jedino stizalo do Novog Beograda ostao je upamćen prvenstveno zbog masovnih demonstracija studenata 1968. godine, iako je pre toga zbog pomenute pruge jedino tim putem moglo da se drumski dođe do novog dela grada.

U početnoj fazi izgradnje novog dela grada sve se radilo doslovno ručno. Nedostatak napredne mehanizacije nadoknađivao je sirovi entuzijazam mladih ljudi koji su pomagali izgradnju, i to ne samo mladih graditelja, već i mladih i ambicioznih arhitekata i inženjera.

Misterija zvana: Blokovi na Novom Beogradu

Kako je uopšte moguće da se između blokova 41 i 45 nalaze blokovi 70 i 71? A zašto se blok 50 nalazi odmah uz blok 6?

Sve su ovo naravno vrlo logična i česta pitanja kako turista, tako i samih Beograđana, a evo i stručnog odgovora:

Regulacioni plan Novog Beograda nastao je početkom šezdesetih godina. Prema rečima koautora ovog urbanističkog plana, brojevi su označavani tako da ih najbolje i najbrže razumeju ljudi na samom terenu i urbanisti. Zašto su onda brojevi tako nelogično preskakani?

Razlog je sledeći:

Teritorija Novog Beograda se stalno i naknadno širila, a brojevi su dodavani kako je koji broj nedostajao. Najpre se utvrdi neka urbanistička granica, pa se onda odredi radni broj, ali često su se dešavale situacije da su na sastancima stručnjaci tražili da se neke teritorije hitno proširuju i tako su brojevi jednostavno dopisivani na planovima.

Često su i pojedine fabrike zahtevale proširivanje svoje industrijske teritorije, pa otuda i potiče opšta pometnja oko rasporeda novobeogradskih blokova.

Zato ne treba na blokove gledati kao na nerazrešivu misteriju, jednostavno su ih stručnjaci tada tako krstili za interne potrebe. Urbanisti u početku nisu davali klasična imena ulicama, to se naknadno određivalo na sednicama Skupštine Novog Beograda. Raspored blokova nije naknadno promenjen, pa su oni sve do danas ostali istovetni.

Malo ko od današnjih mlađih generacija zna da su popularni savski blokovi nekada zapravo bili poznati kao „svinjska plaža“.

Projektant prvog novobegradskog bloka bio je cenjeni arhitekta Branko Petričić. On je pripremio i osnovni plan za deo Novog Beograda od tadašnje pruge do obale Dunava, pa je tako nastao blok 2 koji se prostire prema Zemunu, kao i blok 3 i 4. Tako je i nastao neki početni red, a onda su urbanisti Glavički i Mišković numerisali preostale blokove preko pruge i eto glavnog razloga zbog kojeg blokovi na Novom Beogradu i danas prave simpatičnu pometnju među stanovnicima prestonice.

Vodič kroz raspored: A šta još treba znati o blokovima?

Najstariji su jednocifreni blokovi. Kako se ide ka Zemunu, tako se povećava broj bloka. Blok 4 izbija na Tošin bunar, a blokovi 7 i 8 su zapravo Paviljoni. Blok 9 jeste naselje Retenzija. Dvocifreni brojevi kreću od Starog Mekatora i protežu se ka Ušću, a raspoređeni su redom: prvo 11 i 12, pa onda ide 13, 14, 15 i 16. Blokovi 17 i 18 se nalaze na istorijskom prostoru Starog sajmišta, a nedavno potpuno renovirani i modernizovani Sava centar nalazi se u bloku 19. Preko puta su blokovi 21, 22, pa sve do bloka 32, uz primetan izuzetak bloka 27 koji nedostaje u nizu.

Preko puta zgrade Opštine je blok 31, a uz jednocifrene blokove ka Tošinom bunaru ređaju se blokovi 33, 32, 37 i 38 bez nekog jasnog matematičkog reda. Blokovi 41, 42 (gde se nalazi modernizovana glavna autobuska stanica) i 43 su pozicionirani preko puta pruge.

Blokovi 57 i 57a se nalaze visoko na Bežanijskoj kosi, a blokovi 61, 62, 63, 64, 65 (poznat po luksuznim kulama), 66, 67, 68 i 58 nalaze se na prostoru nekadašnje pomenute svinjske plaže. Zatim uz reku Savu kreću blokovi 70a i 70, pa onda 44 i 45, pa 71 i 72 bez nekog posebnog urbanističkog redosleda.

No, bez obzira na geografsku pometnju u rasporedu blokova, do ovog marta 2026. godine, Novi Beograd se pozicionirao kao apsolutni lider i najtraženija lokacija u jugoistočnoj Evropi. Danas je on posebno interesantan poslovnom svetu i stranim investitorima, jer se na ovom prostranom području nalaze najveće svetske kompanije, banke, najviši neboderi, luksuzne stambene zgrade pametne tehnologije i najveći tržni centri. Sa razvojem brze železnice i širenjem bulevara ka novom Nacionalnom stadionu, ne čudi zašto je iz dana u dan sve više ljudi koji biraju upravo dinamični Novi Beograd za svoje idealno mesto stanovanja i građenja karijere.